Problem Solving Treatment
![Problem Solving Treatment](/static/upload/section-intro/c3279bac-886e-44a6-8690-9942ae773818/profiel.png)
Leer iemand problemen oplossen
Achtergrond
Problem Solving Treatment (PST) is ontwikkeld voor mensen met o.a. depressieve klachten of gevoelens van somberheid. De interventie gericht op de vermindering van psychische en daaraan gerelateerde lichamelijke klachten die samenhangen met onopgeloste problemen in het dagelijks leven. Het is de bedoeling om de ander te ondersteunen bij het oplossen van problemen, maar ook om hem/haar/die meer vaardigheden aan te leren zodat hij/zij/hun in de toekomst zelf problemen beter aan kan pakken. Door doelen te stellen en een probleemoplossende methode aan te bieden, vergroot het gevoel van controle en daarmee neemt de kans op klachten af. Het doorbreekt de vicieuze cirkel (klachten leidt tot problemen leidt tot klachten etc.)
Het achterliggende idee van de werkzaamheid van PST is het opnieuw verkrijgen van een gevoel van controle. Door (opnieuw) een gevoel van controle te ervaren, zal de stemming verbeteren.
Protocol Problem Solving Treatment
Problem Solving Treatment (PST) bestaat uit zeven stappen om effectief problemen op te lossen. Deze stappen zijn een logische manier voor het aanpakken van problemen en vindt bij mensen zonder klachten meestal automatisch plaats. De begeleiding zal er vooral uit bestaan dat je cliënt deze zeven stappen herhaalt totdat dit proces van problemen oplossen weer volledig geautomatiseerd is. Het is dus niet de bedoeling om in vijf sessies alle problemen van je cliëntop te lossen, maar om de oplossingsvaardigheid van je cliënt te stimuleren zodat deze zelf aan de slag kan. De zeven stappen van PST zijn de uitgeschreven versie van alledaagse probleemoplossing en bestaan uit:
- Probleemdefinitie.
- Doel stellen.
- Oplossingen bedenken.
- Voor- en nadelen bedenken.
- Oplossing(en) kiezen.
- Actieplan maken & uitvoeren.
- Evalueren.
Voorbeeld
Ga eens na bij jezelf wat je denkt en doet bij een alledaags probleempje zoals het kwijt zijn van de autosleutel (probleemstelling). Je wilt deze sleutel binnen een kwartier gevonden hebben (doel). Terwijl je rondloopt door het huis om te kijken of je ze ergens ziet liggen, bedenk je wanneer je ze het laatst hebt gebruikt, en je roept naar je partner om te vragen of die weet waar ze kunnen liggen. Even overweeg je nog je oudste zoon te bellen, maar dat doe je toch maar niet omdat hij dan gestoord wordt op zijn opleiding (oplossingen bedenken, voor- en nadelen afwegen). Je bedenkt je ook wat je gaat doen wanneer je de sleutels niet binnen een kwartier vindt, namelijk vragen of je de auto van de buurvrouw mag lenen (een alternatieve oplossing kiezen, oftewel een plan B). Gelukkig vind je de sleutels in de kelderkast, waar je vanmorgen een nieuw pak ontbijtgranen had gepakt toen je terugkwam van de hond uitlaten. Problem solved!
Stap 1: de probleemdefinitie
Geef je cliënt het ‘Werkblad probleeminventarisatie’ en laat je cliënt aanvinken op welke gebieden hij problemen ervaart. Dit mag heel uitgebreid zijn, want in de overige gesprekken is er geen tijd om hier nog uitvoerig bij stil te staan. Bespreek samen met welk probleem je cliënt aan de slag wil gaan. De cliënt kiest zelf het probleem, ook wanneer jij een ander probleem meer voor de hand vindt liggen. Let daarbij op dat het probleem geen klacht is; hoofdpijn, piekeren en vermoeidheid zijn voorbeelden van klachten en niet van problemen. PST is niet geschikt voor klachten, daarvoor zijn andere protocollen meer geschikt. Zorg voor goede overeenstemming en begrip van het probleem en formuleer samen een zin om dit probleem te beschrijven. Je cliënt schrijft deze zin op het werkblad.
Stap 2: het doel
Wat wil je cliënt bereiken? Let erop dat het doel haalbaar is voor de volgende afspraak. Is dit onmogelijk dan is er sprake van een lange termijndoel en moet er eerst een korte termijndoel geformuleerd worden dat wél in de volgende afspraak behaald kan zijn. Iedere sessie moet gericht zijn op succes behalen en het is jouw taak om te zorgen dat het doel zo gekozen wordt dat succes mogelijk is.
SMART
Om te controleren of het doel goed geformuleerd is, kun je het SMART-acroniem gebruiken:
- Is het doel Specifiek genoeg?
- Is het Meetbaar?
- Is het Haalbaar?
- Is het Realistisch?
- Is het Tijdgebonden?
Een voorbeeld van een goed doel is:
- Ik ga deze week een online datingsite kiezen om lid van te worden.
- Of: Ik ga me in de aankomende twee weken verdiepen in mogelijkheden om werk te zoeken.
Stap 3: oplossingen bedenken
Laat je cliënt zo veel mogelijk oplossingen bedenken. Op het werkblad is ruimte voor zes, maar dat mogen er ook meer of minder zijn. Probeer je cliënt actief te laten brainstormen en leg van te voren uit dat tijdens een brainstorm alles geoorloofd is. Achteraf wordt iedere oplossing kritisch bekeken, in deze fase gaat het om (creatieve) oplossingen bedenken. Een vraag die gesteld kan worden bij het eerste genoemde voorbeeld is: Hoe kom je erachter welke site je wilt kiezen? De oplossingen kunnen zijn: lijst maken met bestaande sites, ervaringen lezen op internet, rondvragen bij vrienden naar ervaring met die sites, kosten vergelijken enzovoort. Bij het tweede voorbeeld zou een vraag kunnen zijn: hoe zou je je kunnen verdiepen in het zoeken naar mogelijkheden van werk vinden? De oplossingen kunnen zijn: naar uitzendbureaus gaan, sites op internet zoeken waar ik me kan inschrijven als werkzoekend, vrienden om advies vragen, in de krant kijken.
Brainstormen
Om effectief te kunnen brainstormen helpt het om van te voren een oefening te doen, zoals ‘in 30 seconden samen bedenken waar een baksteen voor gebruikt kan worden’ of: ‘rondkijken naar alles wat blauw is in de kamer gedurende 10 seconden en daarna vragen naar alle gele dingen in de kamer’. Of bedenk eerst eens manieren om het probleem erger te maken.
Stap 4: voor- en nadelen
Bespreek van iedere oplossing de voor- en de nadelen. Denk hierbij ook actief mee wanneer de patiënt iets over het hoofd ziet. Sommige oplossingen hebben meerdere voor- of nadelen, en sommige oplossingen hebben alleen maar voordelen. Een vaak voorkomend nadeel is dat er andere mensen betrokken zijn bij de oplossing en die hebben we niet onder controle; daarmee neemt de kans op succes af.
Stap 5: kies één of meerdere oplossingen
Kijk nog eens naar het voorbeeld van de autosleutel kwijt zijn en kies dan één of meer (te combineren) oplossingen voor dit probleem.
Stap 6: maak een actieplan
Dit noemen we plan A. In dit actieplan leg je vast wanneer de oplossing wordt uitgevoerd, hoelang en wat ervoor nodig is. In plan B leg je een alternatief voor plan A vast, zodat de kans op succes optimaal is!
Voorbeeld van een uitgeschreven werkbladProbleem: Ik ben te dik en daar word ik verdrietig van.
Doel: Ik ga me deze week verdiepen in mogelijkheden om af te vallen.
Oplossingen:
A. Aanmelden bij de WeightWatchers.
B. Meer gaan sporten.
C. Naar een diëtiste gaan voor advies.
D. Naar de huisarts gaan voor advies.
Nadelen:
A. Kost geld.
B. Kost geld (bij een sportschool of club)
- niet gemotiveerd als ik het alleen moet doen;
- niet leuk.
C. Kost geld (nakijken in zorgverzekering)
D. Geen.
Voordelen:
A. Kan het online doen zodat niemand het hoeft te weten.
B. Kan er gelijk mee beginnen.
- Ga me dan beter voelen over mezelf waarschijnlijk.
C. Ik krijg advies.
D. Ik krijg advies.
Gekozen oplossing(en):
A en B.
Actieplan A:
- Ik ga me aanstaande woensdag online aanmelden bij de WeightWatchers en beginnen.
- Ik ga vanaf vandaag om de dag een half uur in een stevig tempo op de hei wandelen, ongeacht het weer
Actieplan B:
- Als het woensdag niet lukt, dan doe ik het donderdag.
- Als het wandelen overdag niet lukt, ga ik ’s avonds direct na het eten wandelen in de wijk.
Stap 7: de evaluatie
Stap 7 is vanaf de derde sessie steeds de eerste stap van de sessie. Bij de start van iedere sessie is de eerste vraag: is het gelukt met het huiswerk? Let op: je vraagt dus niet: hoe gaat het met je? De tweede vraag is: met welk probleem wil je vandaag aan de slag? En dan zijn we weer bij stap 1 van een nieuwe sessie.
NB: In iedere sessie wordt één probleem aangepakt met de zeven stappen van probleemoplossing!
Gesprek 1
Voorbereiding Gesprek 1
De eerste sessie zal besteed worden aan het inventariseren van problemen en klachten, de rationale van de behandeling, de verwachtingen van de patiënt en de eventuele bijstellingen van verwachtingen; vanaf sessie 2 kan de PST starten.
- Bedenk een eigen voorbeeld van een probleem en hoe het proces van oplossen gaat. Geen inspiratie? Gebruik het voorbeeld van het kwijt zijn van je sleutels (hierboven beschreven).
- Download de PST werkbladen op je computer, zodat je tijdens je videogesprek je scherm kan delen, en de werkbladen later kan mailen naar je cliënt.
Agendapunten of Bespreekpunten
- Rationale PST.
- Korte uitleg PST en ‘werkblad PST in 7 stappen’ laten zien.
- ‘Werkblad probleeminventarisatie’ uitleggen en werkblad meegeven.
- ‘Werkblad problemenvragenlijst’ meegeven.
- Verwachtingen van de patiënt navragen.
- Bespreken dat er weinig tijd is voor praten over problemen en dat het een actiegerichte begeleiding is.
Start Gesprek 1
1. Uitleg van de rationale van PST
De rationale van PST kan bijvoorbeeld als volgt worden uitgelegd:
Jouw klachten (bijvoorbeeld je somberheid of je prikkelbaarheid) hangen samen met dagelijkse problemen en die problemen zorgen weer voor verergering van de klachten. Dit is een vicieuze cirkel. Door doelen te stellen en oplossingen te verzinnen met deze probleemoplossende methode doorbreekt je deze cirkel. Hiermee krijg je weer meer controle over je problemen en daardoor zal je stemming verbeteren.
Teken de vicieuze cirkel terwijl je deze uitleg geeft.
2. Korte uitleg van PST en “werkblad PST in 7 stappen” laten zien
Laat aan de hand van het werkblad zien wat de zeven stappen van probleemoplossing zijn. Leg aan de hand van een voorbeeld uit hoe dit werkt. Vertel erbij dat iedereen op deze manier problemen oplost (noem een voorbeeld van jezelf), maar dat sommige mensen dit lastiger vinden.
De sessies zijn dus bedoeld om de oplossingsvaardigheden weer te activeren.
3. en 4. Probleeminventarisatie en problemenvragenlijst
Er is alleen in de eerste twee sessies tijd voor het uitgebreid inventariseren van alle problemen. Daarna kunnen er problemen afvallen en bijkomen, maar er wordt niet meer stilgestaan bij de hele lijst. Daarom is het belangrijk dat álle problemen die er zouden kunnen zijn geïnventariseerd worden. Laat je cliënt het ‘werkblad probleeminventarisatie’. Om zeker te weten dat alle mogelijke problemen op de lijst komen te staan, mail je na het gesprek ook het ‘werkblad problemenvragenlijst’. Deze kan als huiswerk thuis de probleeminventarisatie doen.
5. en 6. Verwachtingen navragen en actiegerichtheid toelichten
Misschien heeft de cliënt de verwachting dat er iedere sessie tijd is om uitgebreid te praten over de voorkomende problemen en klachten, of misschien verwacht de patiënt dat jij oplossingen weet voor de problemen. Het is belangrijk om nogmaals met je cliënt te bespreken hoe de PST-sessies zullen verlopen. In ieder gesprek worden de zeven stappen van probleemoplossing met een ander probleem doorlopen. Na afloop kan de cliënt zelf verder met de problemen op de lijst die nog over zijn. Jij bent een leuke trainer die de kennis van probleemoplossing overdraagt.
Thuiswerk na gesprek 1
- Werkblad Probleeminventarisatie: …
- Werkblad Probleemvragenlijst: …
- Werkblad PST in 7 stappen een paar keer uit laten printen, om verschillende problemen aan te pakken (elk probleem een werkblad
Gesprek 2
Voorbereiden gesprek 2
Rationale nog eens doorlezen.Open op je scherm ‘werkblad Problemenvragenlijst’
Agenda Sessie 2
- Probleeminventarisatie.
- Rationale PST.
- De zeven stappen van probleemoplossing doorlopen.
Start Gesprek 2
1. Probleeminventarisatie
Vanaf sessie 2 begint de PST. Als eerste moet in deze sessie de probleeminventarisatie besproken worden. Cliënten mogen hier alles opnoemen wat zij als een probleem ervaren; het is jouw taak om te achterhalen of álle problemen erop staan. Je hebt hier in de volgende sessie geen tijd meer voor. Bekijk ook wat je cliënt heeft aangevinkt op de problemenvragenlijst.
2. Rationale PST
Vraag na bij de cliënt of deze de werkzaamheid van de PST begrepen heeft of er misschien nog vragen over heeft. Neem desnoods de rationale nog eens door.
3. De zeven stappen van probleemoplossing\|
De PST gaat beginnen. Je deelt je scherm en vraagt: ‘Met welk probleem wil je aan de slag deze week?’ In deze sessie worden stap 1 tot en met stap 6 gedaan. Stap 7 is de eerste stap in de volgende sessie.
Stap 1: de probleemdefinitie
Bespreek samen met welk probleem je cliënt aan de slag wil gaan. Je cliënt kiest zelf het probleem, ook wanneer jij een ander probleem meer voor de hand vindt liggen. Let er daarbij op dat het probleem geen klacht is. Zorg voor goede overeenstemming en begrip van het probleem en formuleer samen een zin om dit probleem te beschrijven. Je cliënt schrijft deze zin op het werkblad.
Stap 2: het doel
Wat wil de patiënt bereiken? Let erop dat het doel haalbaar is vóór de volgende afspraak. Is dit onmogelijk, dan is er sprake van een lange termijndoel en moet er eerst een korte termijndoel geformuleerd worden dat wél in de volgende afspraak behaald kan zijn. Iedere sessie moet gericht zijn op succes behalen en het is jouw taak om te zorgen dat het doel zo gekozen wordt dat succes mogelijk is.
Stap 3: oplossingen bedenken
Bedenk samen met de patiënt zo veel mogelijk oplossingen. Op het werkblad is er ruimte voor zes, maar dat mogen er ook meer of minder zijn. Probeer de patiënt actief te laten brainstormen en leg van te voren uit dat tijdens een brainstorm alles geoorloofd is. Achteraf wordt iedere oplossing kritisch bekeken, in deze fase gaat het om (creatieve) oplossingen bedenken.
Stap 4: voor- en nadelen
Bespreek van iedere oplossing de voor- en de nadelen. Denk hierbij ook actief mee wanneer de patiënt iets over het hoofd ziet. Sommige oplossingen hebben meerdere voor- of nadelen, en sommige oplossingen hebben alleen maar voordelen. Een vaak voorkomend nadeel is dat er andere mensen betrokken zijn bij de oplossing en die hebben we niet onder controle; daarmee neemt de kans op succes af.
Stap 5: kies één of meer oplossingen
Kijk nog eens naar de voorbeelden en kies dan één of meer (te combineren) oplossingen voor dit probleem. Denk aan de haalbaarheid voor de volgende afspraak.
Stap 6: maak een actieplan
Dit noemen we plan A. In dit actieplan leg je vast wanneer de oplossing wordt uitgevoerd, hoelang en wat ervoor nodig is. In plan B leg je een alternatief voor plan A vast, zodat de kans op succes optimaal is. De patiënt kan aan de slag! Vink aan welk huiswerk je hebt meegegeven:
- Werkblad PST: …
- Actieplan A: …
- Actieplan B: …
Gesprek 3 en 4
Voorbereiden gesprek 3 en 4
Open op je scherm Werkblad PST in 7 stappen.
Agendapunten:
De zeven stappen van probleemoplossing doorlopen.
Start gesprek 3 en 4
Stap 7. de evaluatie
Vraag aan de patiënt: hoe is het met het huiswerk gegaan? Geef complimenten over ieder geslaagd onderdeel.
Voor Stap 1 tot en met Stap 6, zie Gesprek 2.
Gesprek 5
Voorbereiden gesprek 5
Open op je scherm Werkblad PST in 7 stappen.
Agendapunten:
De zeven stappen van probleemoplossing doorlopen.
Start gesprek 5
Voor Stap 7 en vervolgens Stap 1 tot en met Stap 6, zie Sessie 2.
Je cliënt kan na de laatste sessie aan de slag, maar nu zonder jou. Om zeker te stellen dat al jouw kennis over PST is overgedragen aan je cliënt, kun je een kort rollenspel doen en je cliënt vragen aan jou uit te leggen wat de werkzaamheid van PST is en hoe PST in elkaar zit. Beantwoord nog eventuele vragen, moedig je cliënt aan goed te blijven oefenen en stuur zo nodig nog wat lege werkbladen via mail.
2.4 Mogelijke hindernissen
Een veelvoorkomende vraag is: wat te doen wanneer je cliënt geen succes heeft behaald? Het antwoord is te achterhalen wat heeft gemaakt dat (volledig) succes is uitgebleven en te benoemen wat er wel goed is gegaan. De verbetering van de stemming wordt veroorzaakt door weer controle te voelen over de situatie, misschien is dat wel gelukt? Het is de taak van jou als begeleider om voor de voorwaarden te zorgen dat een actieplan grote kans op succes heeft. Hetzelfde probleem kan als huiswerk meegenomen worden met een nieuw actieplan, en daarnaast kan er een nieuw probleem gekozen worden om in het gesprek mee aan de slag te gaan.
2.5 Aanpassingen
Gender/cultuur/taal/leeftijd
Voor zover bekend is er geen verschil in effectiviteit of bruikbaarheid voor mannen of vrouwen. Het is een goede begeleiding voor mensen die talig zijn en graag de controle hebben. Er is ook geen verschil bekend in effectiviteit of bruikbaarheid voor mensen uit een andere cultuur of nationaliteit, mits je cliënt kan lezen en schrijven en de taal begrijpt.
Uitgeklede versie: activity scheduling
Wanneer er slechts enkele gesprekken beschikbaar zijn of wanneer je cliënt zoveel depressieve
klachten heeft dat actief meewerken aan een interventie nog geen optie is, kan er met een ‘uitgeklede versie’ gewerkt worden. Dit betekent dat er één werkzaam element uit de begeleiding wordt gehaald en dit iedere sessie wordt herhaald. Het werkzame element bij somberheid en inactiviteit is de activity scheduling oftewel het systematisch inplannen van activiteiten die je cliënt energie geven. De gesprekken verlopen hetzelfde als gesprek 3–5, met dat verschil dat voor ieder gesprek het probleem en het doel al ingevuld zijn.
Voorbeeld:
Probleemstelling: te weinig energie.
Doel: inplannen van activiteiten waar ik energie van krijg.
Het gesprek verloopt verder gelijk aan de PST. Het voordeel is dat je cliënt alle activiteiten naast elkaar kan blijven doen, dus hoe meer gesprekken, hoe meer activiteiten.Mocht cliënt het lastig vinden om te brainstormen over activiteiten, dan is hiervoor een hulpmiddel beschikbaar: het ‘werkblad waarden’. Op dit blad staan een aantal waarden genoemd waarvan je cliënt kan aanvinken welke waarden voor hem/haar/die belangrijk zijn. Bij deze waarden kunnen activiteiten bedacht worden die zin, energie of diepte geven.
Suggesties voor verdieping
Wilt je meer weten over Problem Solving Treatment? Het wordt vaak door een Praktijkondersteuner GGZ (POH GGZ) gebruikt, in een huisartsenpraktijk. Er is een verdiepingscursus te volgen bij Bureau Binnen De Lijnen.nu. Daarnaast is er een Engelstalig handboek verkrijgbaar: Problem Solving Treatment for Anxiety and Depression.